Gaziantep’teki Zeugma Mozaik Müzesi’nde sergilenen bir çocuk mezar steli, yaklaşık 1.900 yıl sonra bile tartışılmaya devam ediyor. “Romani Bambino”, yani “Romalı Çocuk” adıyla tanınan eserde çocuk, bir elinde başı kırılmış bir kuş, diğerinde ise salkım hâlinde meyveler tutuyor.

Gaziantep’te bu salkım genellikle Antep fıstığı cumbası olarak tanıtılıyor. Ancak eseri inceleyen bilimsel yayınlara bakıldığında konu o kadar kesin görünmüyor. Bir araştırmacı hurma derken, başka bir çalışma eseri Roma dünyasında yaygın olan “kuş ve üzüm taşıyan çocuk” tasvirleri içinde değerlendiriyor.

Peki çocuğun elindeki gerçekten Antep fıstığı mı?

Romani Bambino kimdir?

Bu eser bağımsız bir çocuk heykelinden ziyade, genç yaşta ölen bir çocuk için hazırlanmış mezar stelidir. Çocuk; kemerli bir niş içinde, iki yanında Korinth başlıklı sütunlarla ayakta gösterilmiştir.

Boynunda, Roma çocuklarının taşıdığı koruyucu bir muska olan “bulla” bulunmaktadır. Sol elindeki kuşun başı kırılmıştır. Diğer elinde ise aşağıya doğru sarkan, çok sayıda meyveden oluşan bir salkım vardır.

Stelin altında Grekçe bir yazıt bulunur:

Yazıt yaklaşık olarak şöyle çevrilebilir:

“Bruttius Koskonios, vakitsiz ölen, elveda.”

Yazıt ve çocuk tasviri, eserin genç yaşta hayatını kaybeden Bruttius Koskonios için hazırlandığını gösteriyor.

“Romani Bambino” ise mezar taşındaki çocuğun gerçek adı değildir. İtalyancada “Romalı çocuk” anlamına gelen, esere sonradan verilmiş popüler bir addır.

Heykel kaç yıllık?

Eserin üzerinde yapım tarihini bildiren bir kayıt bulunmuyor. Ayrıca kireç taşından yapılmış olması nedeniyle yaşı karbon-14 yöntemiyle doğrudan ölçülemez.

Arkeologlar eseri;

• kabartmanın işleniş biçimi,

• çocuğun saç ve yüz özellikleri,

• giyimi ve boynundaki bulla,

• kemerli nişin mimarisi,

• yazıttaki harflerin biçimi,

• benzer Roma dönemi mezar stelleri

üzerinden tarihlendiriyor.

Herman Mussche, kabartmanın üslubunu Roma dönemine yerleştirir. Lindsay R. Morehouse ise Mussche’nin değerlendirmesine dayanarak eseri MS 2. yüzyıla, büyük olasılıkla yüzyılın sonlarına tarihlendirir.

Bu durumda stel yaklaşık 1.800–1.900 yıllıktır.

85 yıl sonra Gaziantep’e döndü

Romani Bambino’nun 1931 yılında Zeugma Antik Kenti’nde bulunduğu ve o tarihte Gaziantep’te uygun bir müze bulunmadığı için Adana Müzesi’ne gönderildiği belirtiliyor.

Eser, yaklaşık 85 yıl Adana’da kaldı. Gaziantep Büyükşehir Belediyesinin girişimleri ve Kültür ve Turizm Bakanlığının çalışmaları sonucunda 2016 yılında Gaziantep’e getirildi.

Günümüzde Zeugma Mozaik Müzesi’nde sergilenmektedir.

Eserin Gaziantep’e dönüşü sırasında çocuğun elindeki meyveler “Antep fıstığı salkımı” veya yerel ifadeyle “fıstık cumbası” olarak tanıtıldı. Bu tanım kısa sürede yaygınlaştı ve Romani Bambino, Antep fıstığının tarihsel simgelerinden biri gibi sunulmaya başlandı.

Ancak bilimsel yayınlarda farklı değerlendirmeler bulunuyor.

İlk bilimsel inceleme ne söylüyor?

Heykeli doğrudan ele alan temel çalışmalardan biri, Herman F. Mussche’nin 1959 yılında yayımlanan “Relief funéraire de Gaziantep” başlıklı makalesidir.

Mussche, makalenin 547. sayfasında çocuğun sağ elinde bir kuş, sol elinde ise “grappe de fruits”, yani bir meyve salkımı bulunduğunu yazar.

Ardından bu meyvelerin üzüm olmadığını açıkça belirtir:

“Çocuğun sol elindeki meyveler üzüm değil, bir hurma salkımıdır.”

Mussche’ye göre kuş ve üzüm, Roma mezar sanatında sıklıkla birlikte kullanılan sembollerdi. Fakat bu eserdeki kuşun güvercin olmadığını, meyvelerin de üzümden çok hurmaya benzediğini düşünüyordu.

Bununla birlikte Mussche, antik dönemde Gaziantep çevresinde hurma yetiştirildiğini gösteren kesin bir bilgi sunmaz. Geçmişte hurmanın günümüzde olduğundan daha kuzeyde yetişmiş olabileceğini ve Ninova gibi kuzeydeki merkezlerde hurmaya rastlandığını belirterek yorumunu desteklemeye çalışır.

Dolayısıyla “hurma” tanımı bir laboratuvar sonucuna değil, kabartmanın biçimine ve tarihsel karşılaştırmalara dayanan arkeolojik bir yorumdur.

Üzüm yorumu nereden geliyor?

Lindsay R. Morehouse, 2020 yılında yayımlanan “The ‘Child with Grapes’ from Britain to Bahrain” başlıklı çalışmasında Romani Bambino’yu ayrıntılı biçimde değerlendirir.

Morehouse’un araştırması, Roma ve Geç Antik Çağ dünyasında bir elinde kuş, diğerinde üzüm tutan çocuk tasvirlerinin İngiltere’den Bahreyn’e kadar geniş bir coğrafyada kullanıldığını gösteriyor.

Kuş ve üzüm taşıyan çocuklar özellikle mezar stellerinde görülmektedir. Kuş bazen çocuğun evcil hayvanı veya çocukluk göstergesi, bazen de ruhla ilişkili bir sembol olarak yorumlanır. Üzüm ise yaşam, ölüm, yeniden doğuş ve Dionysos kültüyle ilişkilendirilebilir.

Morehouse, Romani Bambino’yu bu geniş ikonografik gelenek içinde ele alır. Ancak heykelin sağ elindeki meyvenin kesin kimliği konusunda temkinlidir ve bu nesnenin “daha ayrıntılı incelenmesi gerektiğini” belirtir.

Çalışmada ayrıca önemli bir ayrım yapılır:

• Eserin 2016’da Gaziantep’e dönüşü sırasında yayımlanan açıklamalarda salkımın Antep fıstığı olduğu söylenmiştir.

• Mussche ise 1959 yılında aynı meyveleri hurma olarak yorumlamıştır.

• Benzer Roma mezar stellerinde kuşla birlikte en sık görülen meyve ise üzümdür.

Bu nedenle Morehouse’un çalışması, “Romani Bambino kesinlikle üzüm tutuyor” şeklinde okunmamalıdır. Araştırmacı eseri genel kuş–üzüm ikonografisi içinde değerlendirirken bu özel salkımın kimliğinin tartışmalı olduğunu kabul eder.

Antep fıstığı tanımının bilimsel dayanağı var mı?

Ulaşılabilen yayınlarda, salkımın Antep fıstığı olduğunu botanik veya arkeobotanik yöntemlerle kanıtlayan özel bir araştırma bulunmuyor.

“Antep fıstığı salkımı” tanımı özellikle eserin 2016 yılında Gaziantep’e getirilmesi sırasında yapılan açıklamalarda öne çıkmıştır. Anadolu Ajansının 8 Eylül 2016 tarihli haberinde Gaziantep Büyükşehir Belediye Başkanı Fatma Şahin’in eser için “elinde fıstık salkımı olan çocuk” ifadesini kullandığı aktarılır.

Aynı açıklamada, “Fıstığın memleketi burası” denilerek heykel ile Gaziantep’in Antep fıstığı kimliği arasında bir bağ kurulmuştur.

Bu anlatı kültürel ve tanıtımsal açıdan anlaşılabilir. Salkımın biçimi de Antep fıstığı cumbasına benzetilebilir. Ancak açıklamalarda bu tanımın bir arkeolog, botanikçi veya arkeobotanik inceleme tarafından doğrulandığına ilişkin bilgi verilmemiştir.

Bu nedenle yerel tanıtımlarda kullanılan “Antep fıstığı” ifadesiyle bilimsel teşhisi birbirinden ayırmak gerekir.

Şekline bakarak karar verilebilir mi?

Kabartmadaki meyveler aşağıya doğru sarkan, uçları belirginleşmiş çok sayıda parçadan oluşuyor. Bu görünüm Antep fıstığı cumbasına benzetilebilir. Aynı zamanda uzun taneli bir hurma salkımını da andırmaktadır.

Fakat eser yaklaşık 1.900 yıl boyunca aşınmış, bazı ayrıntıları kırılmış ve yüzey özellikleri kaybolmuştur. Antik heykeltıraşın bitkiyi botanik doğrulukla işlemiş olduğunu da varsayamayız.

Taş üzerindeki stilize bir meyve salkımından yalnızca biçime bakarak kesin tür teşhisi yapmak güvenilir değildir. Bunun için en azından:

• yüksek çözünürlüklü yüzey taraması,

• farklı açılardan ışıklandırılmış fotoğraflar,

• üç boyutlu model,

• meyvelerin sap ve bağlanma biçiminin incelenmesi,

• aynı atölyeden çıkan benzer kabartmalarla karşılaştırma,

• dönemin Zeugma bitkileriyle ilgili arkeobotanik veriler

birlikte değerlendirilmelidir.

Böyle özel bir çalışma yapılmadığı sürece kesin hüküm vermek doğru olmayacaktır.

O halde çocuğun elinde ne var?

Bugünkü kanıtları yan yana koyduğumuzda üç farklı yorum ortaya çıkıyor:

Antep fıstığı: Gaziantep’teki yerel tanıtımlarda ve 2016 yılındaki basın açıklamalarında kullanılıyor. Fakat bunu doğrulayan bilimsel bir inceleme gösterilmiyor.

Hurma: Herman Mussche’nin 1959 tarihli, eseri doğrudan inceleyen akademik yorumudur. Ancak o da botanik analiz değil, görsel ve tarihsel karşılaştırmaya dayanır.

Üzüm: Roma mezar sanatındaki kuş ve çocuk tasvirleriyle en güçlü ikonografik benzerliği oluşturur. Morehouse eseri bu gelenek içinde inceler; fakat Romani Bambino’daki meyvenin kesinlikle üzüm olduğunu söylemez.

Bu nedenle bilimsel açıdan en doğru sonuç şudur:

Romani Bambino’nun elindeki salkım Gaziantep’te Antep fıstığı olarak tanıtılmaktadır. Ancak bunun Antep fıstığı olduğunu kesinleştiren bir araştırma bulunmamaktadır. Bilimsel yayınlarda hurma yorumu yapılmış, eser ayrıca kuş ve üzüm taşıyan çocuk ikonografisi içinde değerlendirilmiştir. Meyvenin gerçek kimliği bugün için kesin değildir.

Belki de bu mezar stelini bu kadar ilginç yapan tam olarak budur. Yaklaşık 1.900 yıl önce vakitsiz şekilde hayatını kaybeden Bruttius Koskonios, bir elinde kuşu, diğerinde kimliği hâlâ tartışılan salkımıyla bize bakmaya devam ediyor.

Kaynaklar

• Herman F. Mussche, “Relief funéraire de Gaziantep”, Bulletin de Correspondance Hellénique, Cilt 83/2, 1959, s. 543–548. Özellikle s. 547.
  https://doi.org/10.3406/bch.1959.5035

• Lindsay R. Morehouse, “The ‘Child with Grapes’ from Britain to Bahrain: Shared Iconography, Meaning and Mobility on Funerary Monuments, AD 100–500”, A Globalised Visual Culture? Towards a Geography of Late Antique Art, 2020, s. 155–175. Romani Bambino için özellikle s. 163–164.

• SEG 26.1566, Bruttius Koskonios yazıt kaydı.
  https://epigraphy.packhum.org/text/321630

• Hüseyin Yaman, “Zeugma (Seleukia)’dan Bir Grup Mezar Steli”, Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, Sayı 11, 2013, s. 31–48. Bu çalışma salkımın türünü belirlememekte; Zeugma mezar stellerinin genel yapısı ve yazıt geleneği hakkında bilgi vermektedir.

• Anadolu Ajansı, “Zeugma Antik Kentli ‘Romani Bambino’ 85 yıl sonra evine döndü”, 8 Eylül 2016.

• Not: yazı yapay zeka destekli kaynak taramaları yapılmıştır. hurma ve üzüm kelimelrinin geçtiği 547. sayfa yapay zeka deteği ile çevrilmiştir. Yazıda anlatım bozuklu ve noktalama işaretleri için tarama yapılmıştır.